Berlijn 1989

1- 8 mei 1989

In mei 1989 ging ik een weekje naar Berlijn met mijn vriendin Nyske. We studeerden toen nog, dus het moest goedkoop: we liftten er naartoe en verbleven op een camping in Spandau, aan de rand van de stad. Elke dag namen we de U-Bahn naar het centrum een en liepen dan eindeloos rond.

Berlijn was populair in de jaren tachtig. De stad gold als de subversieve hoofdstad van Europa: als een magneet trok zij kunstenaars, punkers, krakers en andere alternatievelingen aan. Ook in mijn linkse kring van de studentenvakbond vertrok regelmatig iemand voor kortere of langere tijd naar Berlijn en kwam terug met vage verhalen over kraakpanden en feestjes.

Het bijzondere aan Berlijn destijds was dat het zich nog achter het IJzeren Gordijn bevond. De stad lag als een soort eiland in Oost-Duitsland en je moest er door een speciale corridor naartoe, best wel spannend. En de stad zelf was nog gedeeld in een communistisch deel (Oost-Berlijn) en een kapitalistisch deel (West Berlijn), gescheiden door de beruchte Berlijnse muur, 45 kilometer lang, die dwars door straten, parken, rivieren liep. Nóg wel… Want een half jaar later was dat ineens voorbij.

Van internet

De Berlijnse muur viel namelijk op 9 november 1989. “Mister Gorbatsjow, tear down that wall!” had president Reagan in 1987 geroepen, maar dat het echt zou gebeuren zag niemand aankomen. Het geldt als een van de meest spraakmakende gebeurtenissen van de 20e eeuw: het betekende het einde van het IJzeren Gordijn en de Koude Oorlog en luidde de eenwording in van Duitsland. (Dat laatste noemen de Duitsers ‘Die Wende’ - waar kennen we die naam van?) Natuurlijk ‘viel’ die muur niet letterlijk - hij werd over een periode van 2 jaar afgebroken - maar op die historische avond in november hield hij feitelijk op te bestaan, omdat de Oost-Duitse autoriteiten niet ingrepen toen inwoners massaal op de muur klommen of per auto naar het westen reden. Het kwam als een totale verrassing en het werd één groot feest in Berlijn die nacht.

Van internet

Onvergetelijk zijn de beelden van de menigte bij de Brandenburger Tor. Deze historische stadspoort was een tragisch symbool van de verdeelde stad geworden omdat hij na de bouw van de muur in 1961 in niemandsland terecht was gekomen: aan de westzijde liep de muur, maar aan de oostzijde liep nog een extra veiligheidsmuur waardoor het monument onbereikbaar was geworden.  In 1989 kon je er een blik op werpen vanaf een platform naast de Reichstag, het kolossale West-Duitse parlementsgebouw. Je zag dan die Brandenburger Tor in dat troosteloze stuk land, en nog iets verder het begin van Unter den Linden, de belangrijkste boulevard van Oost-Berlijn. Er waren meer van dat soort verloren plekken: ook de Potsdammer Platz, ooit het drukste plein van Europa, was nu een kale vlakte ‘aan de verkeerde kant’. Die gebieden, ‘Todesstreifen’, werden opzettelijk leeg gehouden door de Oost-Duitse grensbewaking om ontsnappen te bemoeilijken.

Foto 1: Brandenburger Tor vanaf 'oost'

Je kon trouwens naar Oost-Berlijn toe als je wilde, via de beroemde grensovergang ‘Checkpoint Charlie’. Zo’n dagtripje hoorde bij de bezienswaardigheden als je naar Berlijn ging. Zo bezochten wij daar Unter den Linden en de Alexanderplatz, het centrale plein dat tegenviel omdat het eigenlijk gewoon een betonnen vlakte bleek te zijn. We troffen er het grootste warenhuis van het Oostblok dat in westerse ogen weinig voorstelde qua inrichting en aanbod - iets wat des te meer opviel omdat we diezelfde week ook het beroemde KaDeWe in West-Berlijn hadden bezocht, het Kaufhaus des Westens, en dat was een soort Bijenkorf in het kwadraat geweest, enorm luxe.

Alexanderplatz (van internet)

Ook verder oogde Oost-Berlijn leeg en eentonig. Enige uitzondering was het Nikolaiviertel, een recentelijk herbouwd wijkje dat opzettelijk in middeleeuwse stijl was hersteld en daardoor, hoe nep ook, een welkome afwisseling was van de fantasieloze Oostblok-stijl. (Een ‘socialistisch Disneyland’ werd het wel genoemd.) Hier vond je zelfs wat restaurantjes en omdat Oost-Berlijn spotgoedkoop was, konden we een keertje uit eten gaan, iets wat we ons normaal gesproken niet konden veroorloven. Goede gelegenheid om de 25 Oost-Duitse Mark stuk te slaan die je bij de grens  verplicht moest kopen.

Foto 2: Slot Charlottenburg

Van West-Berlijn kan ik mij slechts flarden herinneren. De grote zuil met de engel (Siegessaule) in het Tiergarten Park, zo prominent aanwezig in filmhuishit ‘Himmel über Berlin’ uit 1987. De Gedächtniskirche. De Kurfürstendamm. Het Mauermuseum, met daarin het minuscule autootje waarin mensen waren gevlucht. En vooral wandelen, heel veel wandelen.

Foto 3: Maurmuseum

Kortom, het was een historische stedentrip. Op de valreep konden we nog getuige zijn van een wereld die op het punt stond te verdwijnen, uiteraard zonder dat we het beseften. Gelukkig hebben we de foto’s nog – niet dus. Van het hele rolletje zijn er om een of andere reden maar drie gelukt. Waarvan akte.